Yeni Bir Lütuf Azolla

La Recherche'den: S. Enes Çakır

Günümüzden dokuz asır önce, Çinli ve Vietnamlı çiftçiler, suda yaşayan küçük bir eğreltiotunun, pirinç yetiştirilmesinde yeşil gübre vazifesi gördüğünü keşfettiler.

Azolla adı verilen bu eğreltiotunun sırrını, yirminci asrın başında sadece Thai Binh bölgesindeki üç köyün halkı bilmekteydi. Azolla'nın, ülkenin kuzey kısmında daha yaygın bir şekilde kullanılması ise ancak 1954'den sonra oldu. Bugün Vietnam'da, ülkenin bu bölgesindeki pirinç tarlalarının neredeyse yarısında Azolla'dan faydalanılmaktadır. Çin'in güneydoğusunda ise, Azolla yaklaşık olarak 1,5 milyon hektarlık bir alanda pirinç istihsali için gereken azotun en önemli bir kısmını karşılamaktadır. Azolla'ya bugün sadece Asya'da değil, ılıman veya tropikal iklimin görüldüğü bölgelerdeki bütün durgun sularda (kanallarda, pirinç tarlalarında) rastlanmaktadır.

Birçok hususiyeti, Azolla'nın yeşil gübre olarak kullanılmasını sağlamaktadır. Bu eğreltiotu, Anabaena azollae adlı, azot tutucu bir mavibakteri (siyanobakteri) ile simbiyoz (ortak) hayat sürmektedir. Diğer bir deyişle, sözkonusu bakteri, havada bulunan gaz halindeki azotu, Azolla'nın Azolla tarafından doğrudan kullanılabilecek azot haline dönüştürme kabiliyetine sahip kılınmıştır.

Yakın zamana kadar sadece baklagiller familyasına dahil olan bitkilerin azoto-bakter adı verilen bir bakteri türü ile ortak (simbiyoz) olarak yaşadıkları, bitkilerin bakteriye karbonhidrat sağladığı, bakterinin ise havanın serbest azotunu tutarak bitkilerce kullanılabilir hale dönüştürdüğü bilinmekte idi. Azot dışında diğer bir bitki besin elementleri toprak parçalarının ayrışması ile ortaya çıkar. Öyle bir program yapılmış ki, topraktan elde edilmeyen azot, hem atmosferde yüksek oranda bulunup fonksiyonunu yerine getiriyor, hem de bakteriler tarafından tutulup bitkilere takdim ediliyor.

Hâlen, "Mavi—yeşil alg" olarak da isimlendirilen mavi bakteriler, yapıları itibariyle bakterilerle, fotosentez yapabilme kabiliyetleri bakımından ise bitkilerle akrabalık gösterirler.

Anabaena azollae bakterisi, Azolla'nın yapraklarındaki küçük oyuklara yerleşir. Bu oyuklar, bakteri tarafından tutulan azotun, bugün bile çok az bilinen bir yolla Azollaya transferini gerçekleştiren hücrelerle kaplıdır. Böylece simbiyoz hayat şu şekilde devam eder: Azollanın ihtiyacı olan azot bu bakteriler tarafından temin edilmekte, buna karşılık Azolla ise, fotosentez yaparak üretmiş olduğu karbonlu besinlerden bakteriye vermektedir. Tarlada optimum büyüme şartlarının biraraya gelmesi durumunda, Azolla'nın büyüklüğü üç gün içerisinde iki katına çıkmaktadır. Azolla, toprağa atılmasından yaklaşık dört hafta sonra, bünyesinde depo edilmiş olan azotun toprağı geçmesine izin veren bir bozulma (dekompozisyon) mekanizmasına sahip olarak yaratılmıştır. Böylece toprak azot bakımından zenginleşmektedir. Yapılan hesaplamalar neticesinde, Azolla'nın pirinç tarlalarında yetiştirilmesiyle, hektar başına altmış kilogram azotun toprağa geçtiği anlaşılmıştır. Çeltik tarlalarında toprağa her yıl gübre olarak verilmesi gereken azot miktarı da yaklaşık bu civardadır.

Asya'nın doğu ve güneydoğu bölgeleri gibi, belli iklim, toprak ve su şartlarına sahip yerlerde yetişen en tipik bitki pirinçtir. Hemen hemen en önemli besin kaynağını pirincin teşkil ettiği bu bölgelerdeki sulu arazilerde, toprağın azot İhtiyacı görüldüğü gibi bir zincirleme faaliyet ile sağlanmaktadır. Pirinç için azot, azot için bakteri, bakteri için özel bir eğrelti otu ve bütün bunları biraraya getiren tek bir iklim ve ekoloji.