Hayat Veren Karınca Nefesi

Üzerinde yaşadığımız şu güzel yeryüzünü sık sık şahit olduğumuz ibretli hâdiseler vardır. Bunlardan birisi de bitkiler ve böcekler arasında, insanları dahi kıskandıracak şekilde cereyan eden yardımlaşmadır. Bu ahenkli yardımlaşmayı görüp de “hayat sadece insafsız bir mücadeleden ibarettir” demek akıl karı mıdır?

Bu sayısız örneklerden birini de Kaliforniya Stanford Üniversitesi’nden Biyolog Kathleen Treseder keşfetmiştir: Malezya’nın Sarawak bölgesinde yetişen, sülüğe benzer bitki Dischidia major karbondioksit ihtiyacının bir kısmını karıncaların nefeslerinden karşılamaktadır. Nitekim karıncaların rahatlıkla barınması ve yaşamasına yönelik müsait bir ortam hazırlanması gayesiyle, sarılgan bitkinin ince olan yapraklarından bazıları sevk-i İlâhi ile torba şeklini alır. Bu yaprakların iç duvarlarında stoma dediğimiz küçük delikler bulunmaktadır. Bitki fotosentezde kullanacağı karbondioksidi bu stomalar vasıtasıyla karıncanın nefesinden alır.

Bitkilerin, karıncalarla bu şekilde sıkı ilişkisi bilim adamları tarafından tahmin edilmekte; fakat bugüne dek bir türlü ispatlanamamaktaydı. Karbon- 13 izotopu kullanılarak yapılan metabolizma ölçümlerinde, karıncanın trake sisteminin çıkardığı karbondioksit, sindirim kanalından çıkardığı organik artıklardaki karbon-13 miktarı ve bitkinin fotosentez için kullandığı karbondioksit içindeki radyoizotop karbonların miktarı hassas bir şekilde hesaplanmış ve oldukça kompleks bir münasebet olduğu anlaşılmıştır. Araştırmacı, bitkinin karbondioksit ihtiyacının %39’unu nemli karınca solunumundan temin ettiği üzerinde durmaktadır. Bitkinin atmosfer yerine karınca solunumunu tercih etmesini ise, bu durumda daha az su kaybı olduğuna bağlamaktadır. Evrende hâkim olan azami tasarruf prensibinden bu bitki de nasibini almıştır. Çünkü Dischidia major bir epifittir; yani yerde kökleri yoktur ve başka bir bitki üzerinde hayatiyetini devam ettirmektedir. Bu yüzden bünyesindeki suyu son derece israf etmeden kullanması gerekir.

Acaba karınca ve adı geçen bitki arasındaki ilişki sadece nefes bağışından mı ibarettir? Hayır. Başka bir izotop tahlili neticesinde sarılgan bitkinin, ağırladığı misafirlerin azot bakımından zengin organik atıklarını da değerlendirdiği, bir başka deyişle, bunlardan faydalandığı ortaya çıkmıştır. Yine bunun için yapraklardan azot atıklarına kadar uzanan incecik kökler oluşur ve bu kanalla ihtiyacının %29’unu temin eder.

Kaynak: Geo, Ekim 1995