Gaybet

GAYBET

Kaybolma, belirsizleşme diyebileceğimiz “gaybet” kalbin, madde lemiy1e olan alakalardan uzaklaşması, hatta “masiva” dediğimiz, Allah’tan gayri her şeyden tecerrüd etmesi demektir ki, “gayb” sözcüğünün ifade ettiği mandan oldukça farklı sayılır. Zira gaybın, ortada bulunmama, hazır olmama mn1arına gelmesine mukabil, gaybet, hazır olduğu halde, masiva ile alakasızlaşma, varken yokluk içinde bulunma haletidir.

Bu zaviyeden “gaybet”e varlıkta cari olan ahkam ve ahvalden kalbin tecerrüdü veya hak yolcusunun, ilahi varidat sağanağına mazhariyetle, nefse ait ahvalden kalbin gaib olmasıdır da diyebiliriz ki, bu, ilhi varidlerin temadisi, göz kamaştırıcılığı ve tecelli-i Zat’ın kalbi tamamen istila etmesi sebebiyle salikte hem hazır hem de gaib olma keyfiyetidir. Buna, şiddet-i zuhurdan ötürü bakarken görememe, dinlerken duyamama, düşünürken de hayret teşettütüne düşme de diyebiliriz. Böyle bir durumda hak yolcusu için huzur aynen gaybet, gaybet de huzur haline gelir. Hazreti Yusuf karşısında Mısırlı kadınların, dil-dudak, el ve bıçaklarını birbirine karıştırmaları, karıştırıp bıçakları ellerine çalmaları bu konuda iyi bir misal teşkil etse gerek. Evet, O’nun Cemali’nin gölgesinin gölgesi... olan Hazreti Yusuf’un çehresini müşahede, bir ölçüde huzuru gaybete, gaybeti de huzura çevirebiliyorsa, O’nun “sübühat-ı vech”inin başları nasıl döndüreceği ve bakışları nasıl bulandıracağı kendi kendine ortaya çıkar.

Gaybetin huzura, huzurun da tam gaybete çevrilmesi, salikin, O’nun Zat’ının nurlarından başka her şeye karşı bütün bütün kapanmasıyla gerçekleşir ki, böyle bir durumda hak yolcusu, sadece O’nu duyma, O’nu düşünme, O’nun tasavvurlar üstü mülahazasıyla oturup-kalkma ve O’na tahsis-i nazar etmek suretiyle, bir taraftan hakiki huzuru idrak ederken, diğer taraftan da eşya ve hadiseleri tamamen göremez ve duyamaz hale gelir. Bazı ahvalin hususiyetlerine tabi olarak salikin, yeniden eşyayı duyması ve hadiseleri farketmesiyle -ki buna “rücu” derler- masivanın huzuru öne çıkar ve kalble, Hazreti Sahib-i kalb arasında bir husüf yaşanır; iştiyak-ı tam, aşk-ı tam ve azm-i tamla aşılabilecek bir husüf... Kabz u bast gibi, huzur ve gaybubet fasılları arasında da her zaman geniş veya dar aralıklı bir tenavübilik söz konusudur. Huzur, bazen şuhudun müradifi (eşanlamlısı) olarak da kullanılır ki, bununla bazen murakabe, bazen müşahede manası kastedilir. Vahidi ve Ehadi tecellilerin keskinliği ölçüsünde, her salik için aynı zamanda mezelle-i akdam sayılan bu makam, sünnet-i seniyye kıstaslarıyla değerlendirilmezse “Hakk’ı bizzat müşahede ettim” gibi iltibaslara girilebilir. Böyle bir huzur, bizim cismani ve hayvani dünyamızdan bütün bütün sıyrılıp, kalb ve ruhla aynı şeyleri paylaşma gibi bir melekutilik ifade ettiğinden, şatahat ve iltibaslara girmemek kaydıyla “haziretü’l-kuds”ün vesayetinde yaşama demektir ki, Hafız: Hafız, eğer daimi huzur istiyorsan, O’ndan gafil ve gaib olma! Eğer sevdiğine visal arzusu duyuyorsan, dünyayı da, dünya ehlini de bir kenara at” sözleriyle ifade eder ki, klasik zühd anlayışımız açısından fevkalade yerindedir. Şeyh-i Ekber de bu mülahazaya: “Kalbin Hak’la huzuru, halktan gaybubetine bağlıdır” tesbitiyle iştirak eder.

Bize bakan yönüyle gaybet, Hak’la alakalı yanıyla “huzur” diyeceğimiz hal, salikin seviyesi itibariyle de oldukça farklılık arzeder:

1. Muhibbin, Mahbub-u Hakiki’den başka her şeyden gaybubetidir ki, bu seviyede seyahat eden hak yolcusu, tamamen O’na tahsis-i nazar eder; varlıkla olan zaruri ve tabii münasebetlerinde de hep “O’ndan ötürü” mülahazasını güder. Öyle ki, seyr-i ruhanisinde karşılaştığı her şeyde O’ndan bir şeyler duyar, bir şeyler hisseder ve her varlığı okşar-geçer.

2. Yol erkanına vakıf salikin gaybetidir ki, ulaştığı ufuk itibariyle o, ruhunun derinliklerinde hal ile ilmi müşterek duymaya başlar ve bu sayede, hale iktiran etmeyen mücerred ilim dalaletinden ve ilimle beslenmeyen hal gafletinden kurtularak gaybet-i halk ve huzur-u Hak’la serfiraz olur.

3. Makam-ı cemle müşerref arifin gaybetidir ki, böyle bir zirveye terakki eden hak dostu, kendini, kendi ahval ve makamatını duyup hissetmediği gibi, Hazreti Zat’ın “sübühat-ı vech”iyle tamamen kül olup savrulduğundan, bazen Hazreti Esma ve Sıfat’ı bile mülahaza edemeyecek kadar istiğrak içinde bulunur ki, böyle bir ruh haletiyle o, zaman zaman, “vahdet-i vücud” düşüncesini hatırlatacak kelimelerle, yer yer de “vahdet-i şuhud”u işmam edecek beyanlarla içini döker; hatta bazen, panteizmi ve monizmi hatırlatacak sözler sarfeder ki; bu, zevki ve hali bir hususu, hakikate karıştırmaktan başka bir şey değildir. Hayret ve dehşete açık bu makama ait duygularını Merhum Abdünnafi şöyle ifade eder:

“Seyreyle nedir bu özge halet,

“Gaybet”mi acep yoksa bu halet!

Akleyleyemez bu özge gavta,

Emvacına yoktur anda takat

.......................

.......................”

Aynı zamanda bu makam; Cenab-ı Hakk’ın esma ve sıfatlarıyla bilinmesinin ötesinde, Zat’ını Zat’ıyla bilme mertebesidir ki; buna, Hazreti Zatın Zat’ıyla bilinmesi, Zat’ına Zat’ıyla istidlal edilmesi,

Zat’ına Zat’ıyla ulaşılması ve isimlerinin halitasıyla remzedilen, ne cisim, ne araz, ne cevher, ne mütehayyiz; yemez-içmez, üzerinden zaman geçmez; tebeddülden, tagayyürden, elvan u eşkalden münezzeh ve müberra, biraz da bazı meşrebler için mezelle-i akdam sayılan, kemmiyetsiz, keyfiyetsiz en ekmel bir Zat-ı Akdes mülahazasına bakan ve sükut içinde kalbin hayret dolu gözlerine temaşa ümidi salan en yüksek mertebelerden biridir.