Tedavide Virüsler

New Scientist'dan: Mustafa Temiz

Evet, yanlış okumadınız. Şimdiye kadar hep hastalık yapıcı olarak tanıdığımız bu küçük yaratıklar, artık bâzı hastalıkların tedavisinde, vücuda ilaç dağıtılmasında ve bâzı noksan maddelerin sentezlenmesinde kullanılabiliyor. Yaratıcı'nın çeşitli hikmetlerle insanlara musallat ettiği bu varlıklar, hususiyetleri incelenip yerinde kullanıldığı taktirde, onun hizmetine de girebiliyor. Nasıl mı? Gelin beraber öğrenelim.

Aslında virüsler biyolojiyle uğraşanlar arasında, halk arasında olduğu kadar kötü bir üne sahip değiller. Bir biyolog için virüs, birçok maksatla kullanılabilecek sonsuz bir imkânlar yumağıdır. Mesela, genetik mühendisleri virüsleri hücrelere yeni genler taşımada kullanırlar. İlaç yapımcıları ise onları vücudumuzun gereken yerlerindeki hücrelere ilaç sevkinde kullanırlar. Virüsler bizi birçok hastalıktan kurtarabilecek aşıların yapımında rol oynayabilirler. Zaten virüslerin araştırma malzemesi olarak uzun bir geçmişi vardır. Biyolojinin temel prensiplerinin öğrenilmesinde onlardan faydalanılmıştır. Hatta virüslerin öldürücü hususiyetleri bile istenen hedefe yöneltmek yoluyla faydalı bir biçimde kullanılabilir.

Virüsler hücreden çok daha basit yapılı canlılardır. Fakat onları meydana getiren birkaç maddenin herbiri araştırma için zengin bir potansiyel ihtiva etmektedir. Virüsün kalbi, genetik maddesi olan DNA veya RNÂ'dır. Bu madde protein bir kılıf içindedir. Bazı virüslerde bunu da çevreleyen bir dış zarf bulunur.

Virüsün hayatı kabaca üç devredir; belli bir hücreye girer, genlerinin şifreleri açılarak özel proteinler meydana getirir ve kendi genetik maddesinin kopyasını çıkarır. Bu yeni protein ve genetik madde kopyası, yeni virüsler meydana getirerek diğer hücrelere yerleşmek üzere dağılır. Biyoteknoloji uzmanları, virüsün bu genetik maddesini değiştirmek suretiyle kendi istedikleri maddenin hücrelere yayılmasını temin edebilirler. Bu madde, hücreye gerekli bir enzim veya bir ilaç olabilir. Virüsler, genetik maddelerini hücrelere sokmak üzere programlanmış olduklarından, böyle bir iş için ideal vasıtalardır. Meselâ, aneminin öldürücü bir türü olan talassemia hastalarında, hücrelerin hatalı genleri telafi edebilmesi için hususi olarak hazırlanmış virüsler kullanılmıştır. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nde araştırmacılar, fareden alınan kemik iliği hücrelerine talassemialı hastalarda eksik olan bir proteini imal eden genleri ihtiva eden virüsler aşılamış ve hücreleri tekrar fareye enjekte etmiş, bu yolla farenin kanında ihtiyaç duyulan madde artırılmıştır. Daha sonra da bu protein, talassemialı hastalara verilmiştir. Diğer genetik hastalıklarda da bu metodu uygulama çalışmaları yapılmaktadır.

Virüslerle vücudun muhtelif yerlerine ilaç şevki konusunda da müsbet neticeler alınmaktadır. Roma Sağlık Enstitüsü'nde "Sendai" virüslerinin genetik maddeleri alınarak yerine tahrip hususiyetine sahip bir protein karışımı konulmuş, virüsün yeni şekliyle özel bazı hücrelere yapışarak onları tesirsiz hale getirdiği görülmüştür.

Virüslerin ilk olarak kullanıldığı sahalardan biri de bakteri menşeyli hastalıklardır. Bakteriyofaj denilen virüsler vasıtasıyla, yalnız hastalığı meydana getiren bakterilere müdahele ederek onları tesirsiz hale getirmek hedeflenmiştir. İlk tecrübeler pek başarılı olmamakla beraber, modern metodlarla yapılan son çalışmalarda, bakteriyel hastalıklardan şikâyetçi ve ilaçlara bağışıklık gösteren hastaların %87'sinde hastalık belirtilerinde azalma görülmüştür.

Virüslere karşı yine virüslerin kullanılması da son yıllarda sözkonusu olan enteresan bir uygulamadır. Araştırmacılar, farelerde "ansefalit" hastalığını zararsız başka bir virüs kullanarak iyileştirdiklerini açıklamışlardır.

Her virüs girdiği hücreyi öldürmez. Bazıları sadece hücreyi belli bir yönden değişikliğe uğratırlar. Mesela, "retrovirüsler" girdikleri hücrenin DNA'sını değiştirirler. Eğer bu etki kontrol edilebilirse anormal davranış gösteren kanser hücresi gibi, hücrelerin zararsız hale getirilmesi de mümkün, olabilecektir.

Virüsler, hususiyetleri iyi araştırılıp öğrenildiği taktirde, henüz bir tedavi metodu geliştirilemeyen hastalıklarda insanlığın hizmetine koşabilecek kapasitededir. Onları öldürücü yapan birçok hususiyet, faydalı hedeflere şevkedildiğinde biyoloji ve tıp adına büyük imkânlar sağlayabilecektir.