Sibernetik

Canlılarda ve makinalarda kontrol ve haberleşme fonksiyonlarını inceleyen sibernetiğin, günümüzde iktisadî meselelere tatbiki devamlı surette alâkayı çeken bir mevzu olmuştur. Bu yazıda takdim olunacak İktisadî tahliller, umumî kontrol nazariyesi prensiplerinin İktisadî meseleler için tetkik ve tatbik edilmesinin mümkün ve faydalı olacağını gösteren misaller mahiyetindedir. Mevzuu edilen tahliller mutad olarak uygulana geldiklerinden farklı bir sahada kontrol teorisi prensiplerinin bir izahı vazifesini de görmektedirler. Bu, aynı zamanda sevk ve idare psikolojisine ait sahadan alınan misalin de maksadı olup; asrımızdaki ilimlerde sibernetik, tatbikatın geniş faaliyet alanını vurgulamakta ve ehemmiyetini tebarüz ettirmektedir.

Burada üzerinde durulan esas mevzu, sibernetiğin bir dalı olan otomatik kontrol teorisinin İktisadî ameliyelerin tetkikinde ve tahlilinde kullanılmasıdır. Bu nazariyenin önemi sistemlerin çalışma tarzını ve ekonomik faaliyetleri incelemede de kullanılır olmasıdır. Böylelikle, hem temas edilen sahalara yeni bir ışık tutulmuş ve hem de millî ekonominin veya onun muayyen sektörlerinin müessir şekilde planlanması ve idaresi için lüzumlu yeni bir usül elde edilmiş olur.

İktisad ilminin tekamülünün başlangıcında iktisatçılar, bugün "sibernetik problemler" olarak tarif edilen meselelerle uğraşmışlardı. İktisat âlimleri bu meseleler ve diğer sahalarda —teknikte ve biyolojide— henüz ortaya çıkmadan ve yeni bir İlim olan sibernetikte, umumî ve nazarî ıstılahlar şeklinde formüle edilmeden çok daha önce, karşılıklı münasebattar unsurlardan müteşekkil muamelâtın kontrolu ve tanzimi ameliyesiyle uğraşmışlardır.

İktisad ilmi, sermaye ekonomisini, otomatik düzenli bir sistem veya bugünkü tabiriyle kendi kendini tanzim eden bir sistem olarak telâkki ediyordu. Hükümetin sanayi ve ticaret işlerine müdahele etmemesi felsefesine dayanan politik ve ekonomik kanunlar bu görüşten doğmuştur. Onların fikirlerine göre, hükümetin iktisadî İşlere müdahelesi bu işlerin şelf- regülasyon (kendiliğinden tanzim) mekanizmasını bozmaktan ve otomatikman husule gelmiş bulunan iktisadî muvazeneyi alt-üst etmekten başka bir şeye yaramaz.

Daha önceki sayılarda bahsedildiği üzere, bir ilim olarak sibernetiğin temeli servo-mekanizm (hizmet mekaniği) teori-sindedir. Teknikte servo-mekanizm, teknik bir işlemin kontrolunu sağlayan bir cihaz olarak vazife görür. Yani, bir hizmet mekanizmasından ibarettir. Bu sistem bir makina veya teknik bir işin kontrolunda insanın yerini alır. Bu sebeble de makinaların çalışmalarının matematikî analizine servo-mekanizm yahut son zamanlarda daha umumî olarak, otomatik kontrol teorisi denilmektedir.

Sibernetiğin İktisat İlmine tatbiki hem idrâk maksadına, hem de ekonomik icraata hizmet eder. İdrâkî maksad temin olunur; zira sibernetik unsurlar arasındaki münasebetlere ve iktisadî sistemlerin –hem bütün sosyo-ekonomik teşekkülât ve hem de onların, pazar mekaniği, para tedavülü, dış ticarette emtia mübadelesi gibi kısımların– işleyişine yeni bir ışık tutar. Bilhassa mîllî ekonomiyi idare ve planlama ilmi için sibernetik, çok önemli bir yardımcı ilim dalı haline gelmektedir. Sibernetiğin İktisada uygulama İmkanları hakkında yazılmış henüz fazla sayıda eseri bulunmamakla beraber, burada İki eseri zikretmek uygundur. Bunlardan biri A. Tuztın tarafından kaleme alınmış olan "İktisadî Sistemler Mekaniği", ötekisi ise R. G. Allen'in yazdığı "Riyazî İktisat" dır. Fakat son on yıl zarfında sibernetiğin iktisadi nazariyeye tatbikine ait bir çok makale yayınlanmıştır.

Sibernetik makinaların önemlilerinden biri olan elektronik bilgi-işlem makinalarının bir çok çeşidi bugün, teknikte, iktisatta ve sınaî sevk ü idarede model kurmada kullanılmaktadır. Elektronik bilgi-işlem makinaları (computer), bilindiği gibi, ikili esasa-göre çalışmakta, hesaplamalarda da yanlız iki rakam, yani 0 ve 1 rakamları kullanılmaktadır. İkili işlem (eksi-artı; nakıs-zait; açık-kapalı; hep-hiç; iyi-kötü; sağlam-çürük; 0-1, v.s. esasına istinad eden muameleler) sistemlerinin çalışmasına ait müşterek prensiplerin ekonomide kullanılmalarına simulasyon (taklit, benzetme) adı verilmekte ve giderek artan vüs'atte bilhassa bu metoddan faydalanılmaktadır.

Prof. Dr. Sedat AKALIN