Hayvanlarda Gruplaşma

Bazı canlı nev'ilerindeki gruplaşma, düşmanlarına yem olma riskini azaltmaya hizmet eder. Her balık gözlerini ve suyun dalgalanmalarına karşı hassas olan lateral (yan) çizgilerini kullanarak grup içindeki diğer balıkların istikâmet ve hızlarına göre vaziyet alır. Berrak tropik denizlerde, kayalıklar üzerinde yüzen gümüş balığı grubunu seyreden bir kimse, balıkların bu işi nasıl gerçekleştirdiğini merak eder. Gruptaki küçük gümüş balıkları, yüzlerce balıktan müteşekkil bir sürüden ziyade tek bir organizmayı andıran davranışlar gösterir. Bir balık grubu düz bir rotada ilerlerken, tek ferdi bile dağılmadan aniden çark edebilir. Sphynema (Barrakiida) adlı diğer bir balık mercanlığın gerisinden anîden fırlayınca, grup üyelerinin genişleyen küreye benzer şekilde dışa doğru yayıldığı görülür. Bu dağılma bir saniyeden daha kısa bir zamanda olmasına rağmen, hiçbir balık diğerine çarpmaz. Birkaç dakika sonra, dağılan fertler küçük gruplar halinde yeniden toplanır. Balık grupları acaba nasıl teşekkül eder ve nasıl korunur?

Balık nev'ilerinin ekseriyeti vücutlarının her iki tarafında göze çarpan çıkıntılı lateral bir çizgiye sahiptir. Bu çizgi, içinde su dalgalanmalarına karşı hassas alıcı (reseptör) organcıklar ihtiva edip, kulak reseptörlerine benzer vazife görürler. Reseptör hücreleri balığın başından kuyruğuna kadar bir çizgi halinde uzanan kanallarda bulunur.

1920'de ortaya atılan bir "hiptoze"de gruplaşmanın, sadece gözle alınan sinyaller vasıtası ile başarıldığı İddia ediliyordu. Bu hipoteze göre bir balık bakışlarıyla kendi nev'inden bir üyeyi kendine çekip çok yaklaştığında ise geriye itebilir, Lateral çizgilerin gruplaşmada tesiri olup olmadığını anlamak için, geçici olarak körleştirilmiş ve lateral çizgileri kesilmiş balıklardan "Pollock" balık grupları meydana getirildi. Körleştirilmiş balık, zarar görmemiş balıkların bulunduğu bir gruba yerleştirildiğinde, grupta meydana gelen hız ve yön değişmelerine uyabildiği ve diğer balıklara katıldığı görüldü. Bununla birlikte, körleştirilmiş balık en yakın komşusundan normal duruma nazaran biraz daha uzakta yüzmeye meylediyordu.

Lateral çizgileri kesilmiş balıklar da gruplaşma kabiliyetindeydi. Bunlar ise körleştirilmiş balıkların tersine en yakın komşusuna normaldekine nazaran daha yakın yüzdüler. Sadece, hem körleştirilmiş hem de lateral çizgileri kesilmiş balıklar gruptaki yerlerini kıruyamadılar. Bütün bu neticeler, balıkların gruplaşmalarında, hem gözlerin hem de lateral çizgilerin birlikte rol oynadığını gösterdi. Tahminen, görme; grup üyeleri arasında yaklaşmayı sağlarken, lateral çizgiler uzaklaşmayı sağlamaktadır.

Avrupa "minnov"larının bir su tankında yüzmeleri esnasında videoya alınan davranışlarından; grupta sadece bir çift balık olduğunda birinin lider, diğerinin ona tâbi olduğu ortaya çıkarıldı.

Tâbi olan hızını ve yönünü lidere göre ayarlar; liderin hızı ve yönü ise tâbi olanın hareketlerinden müteessir olmaz. Ancak tanka üçüncü bir balık konulduğunda hareket tarzı değişir.

Bu durumda lider yoktur. Her minnov hızını ve yönünü diğer balıklarla anlaşarak ayarlar. Diğer bir tabirle, bütün grup "şevki ilâhi" istikametinde davranış gösterir.

Bazı balık nev'ileri hemen hemen bütün vakitlerini grubun içinde geçirirlerken (mecburi grup), diğer bazı nevler vakitlerinin ekseriyetini tek başına geçirip, sadece ara sıra grup oluştururlar (ihtiyari grup). Mecburi grup üyelerinden ringalarla yapılan çalışmalarda, bu balık nev'ilerinde gruplaşmanın aynı prensipler içerisinde teşekkül ve devam ettiği anlaşılmıştır. Tek fark, balığın grupta geçirdiği süredir. Yapılan incelemelerden grup içindeki her üyenin hız ve yönünü, grubun diğer üyelerine uyum sağlayacak şekilde ayarladığı anlaşılmıştır.

Stanford Üniversitesinde yapılan araştırmalarda yirmibin balık nev'inin yarısından fazlasının, hayatlarının belli devirlerinde bir araya gelerek grup teşkil ettikleri tespit edilmiştir. Grupları teşkil eden balıkların çoğunun küçük olması, gruplaşmanın, onları düşmanlarından koruduğunu gösterir.

Fertleri küçük olsa bile binlerce hatta milyonlarca balıktan meydana getirilen bir grubun daha kolay görülebileceği düşünülebilir. Aslında bir grubun düşmanları tarafından görülmesi bu balıkların tek tek bulundukları hallerde görülme ihtimalleri de toplamından çok daha küçüktür. Bunun sebebi av ile düşmanın yaşadığı vasatın optik hususiyetidir.

Kontrast (renk zıtlığı), cismi arka tarafındaki zemin ve eşyadan ayırtetmede önemli rol oynar. Geniş bir su kütlesinde asılı duran katı tanecikler tarafından ışığın dağıtılması ve su tarafından emilmesi, zıtlığı büyük miktarda ortadan kaldırır. Netice olarak ender rastlanan berraklıktaki suda bile bir cismin görülebilme uzaklığı en fazla 200 metre kadardır. Pratikte bu uzaklık çok daha azdır.

Balık çok kesif bir grupta olduğundan her balığın görülebildiği küreler büyük ölçüde üstüste gelmiştir. Bu yüzden avcının bir grubu bulma ihtimali bir balığı bulma ihtimalinden çok fazla değildir. Grubu keşfeden bir düşman sadece bir balığı yer. O zaman bir balığın yenilme ihtimali onur. tek başına bulunurken yenilme ihtimalinden bin misli daha azdır.

Gruplaşma İle kazanılan avantaj grup büyüdükçe artar. Gruplar halinde hayatını sürdürme, avlanılma İhtimalini azaltmasının yanında başka faydalar da sağlar. Trinidat su akıntılarında yaşayan Guppieler düşmanlarınca sürekli göz hapsinde tutulur. Üstelik onların beslenme bölgelerine gidiş ve geliş rotalarında birçok düşman vardır. Florida'nın mercan kayalıklı sahillerinde yaşayan birçok balık çeşidi hayatlarını baraküda'lar arasında geçirdikleri halde bir topluluk meydana getirmeyi ihmal etmezler. Grup saldırı altında olduğunda daha kesif şekilde toplanır ve daha çok kutuplaşır.

Okyanusta sığmak yerleri az olduğundan açık deniz balıkları birbirleri arkasına saklanarak korunmaya çalışırlar. Çünkü düşman çok sıkı şekilde bir araya toplanmış balık grubunu uzaktan oldukça büyük korkutucu bir cisim veya canlı olarak idrak eder. Ayrıca grubun birbirleriyle olan ahenkli hareketleri düşmanın yakalama şansını azaltır. Çok sayıda avla karşılaşan düşman kolay bir seçim yapamaz. Çünkü düşmanlar umumiyetle görünüş ve davranış bakımından gruptan ayrı olan ava saldırmayı tercih ederler. Grup içindeki balıklar görünüş itibariyle benzer olduklarından düşmanları tarafından farkedilip seçilmelerinde zorluk vardır.

Grup üyeleri bunlardan başka çeşitli koruyucu manevralar da yaparlar. Meselâ, baraküda gruba doğru yavaş yavaş yaklaşırken, avları derhal harekete geçerek etraflarında boşluk meydana getirirler. Bu metotla düşmana yem olabilecek balıklar düşman saldırdığında kaçmak için yeterli bir mesafe sağlarlar. Diğer bir taktik de, grubun, düşman balığı gördüğünde iki yeni gruba ayrılmasıdır. Grup aniden dışa doğru dönerek baraküda'nın etrafında yüzer. Bu hareketle düşman önde, kendileri arkada kalır. (Bk. Resim - 3) Bu İşin olup bitmesi yarım saniye sürer. Eğer baraküda geri dönecek olursa manevra tekrarlanır. İnsanı hayrette bırakan husus bu kadar kısa bir zaman içerisinde yapılan ustalıklı manevra esnasında hiçbir zayiatın olmamasıdır. Bazen grup üyelerinin sayısı, 1.000.000'u aşabilir. Böyle geniş grupların nasıl organize edildiği hususundaki araştırmalar her balık nev'inin meydana getirdiği gruptaki her üyenin bir diğerine belli bir yanaşma uzaklığı olduğunu göstermektedir. Balık grupları kristal gibi geometrik bir yapıda olmadığı için grup içindeki bir balık en yakın komşusundan belirli bir uzaklığa ve açıya sahiptir.

Grup üyeleri arasındaki mekanla ilgili bu münasebetler grup yapısını korumaya hizmet eder. Yerini tespit eden her balık gözlerini ve lateral çizgilerini birlikte kullanarak gruptaki diğer bütün balıkların hızlarını ölçer, sonra kendi hızını yanındaki balığın katılmasıyla ortaya çıkan ağırlıklı ortalama hıza ayarlar. Hız ve yön ayarlama, şartlara göre değiştiğinden en yakın komşuya olan uzaklık sabit değildir.

Mak. Müh. Katade Doğru

Scıentıfıc Amerıcan'dan