Girdaplardaki Hayat

Metin Öztoprak

Girdap, akışkan bir maddenin (ki bu sıvı veya gaz olabilir) bir merkez etrafında dönmesinden oluşur. Büyük ölçekli girdaplar kasırga, tayfun ve hortum şeklinde, orta ölçekliler küçük kum fırtınası ve ufak deniz hortumu, küçük ölçekliler ise kendi içinde kıvrılarak akıp giden sular şeklinde görülür. Peki, canlıların girdaplarla nasıl bir ilişkisi vardır?

İsterseniz bu soruyu cevaplamadan önce, girdapların mahiyeti hakkında biraz bilgi verelim.

Dönmekte olan bir topacı hayal edin. Bu topaç, katı olduğu için belirli bir şekli vardır ve bu yüzden bir bütünlük dahilinde döner. Öte yandan, akışkan bir maddenin şekli olmadığı için dönerken, kenarlarında değişik şekiller oluşur. Tabiî bu dönen madde de bir bütünlük oluşturur fakat farklı parçaları, farklı hızlarda dönerler. Merkeze doğru dönme hızı artar. Bu yüzden, buz patenleri ile kayan birisi kollarını gövdesine yapıştırdığı zaman, dönmekte olan vücudunun çapını azalttığı için dönme hızını artırmış olur. Aynı şekilde girdaplarda da, merkeze yakın hareketin, çevreden çok daha hızlı olduğu görülür. Ancak tam merkezde hareket yavaşlar. Bunun sebebi ise ''viskosite", yani akışkanlık kanunudur. Cenab-ı Hakkın yarattığı bu kanunla akışkan maddeler, küçük miktarda olduklarında rahatça aktıkları hâlde, miktarları büyüdükçe harekete karşı gösterdikleri direnç de artmaktadır. Akışkan maddeleri, bir yanda merkezde ve çevrede farklı hızlarda dönme temayülünde yaratan Allah, bir yandan da irade ve kudretinin tezahürü olarak, bu meyile sınır koymakta ve merkezin biraz ötesindeki hareket, tıpkı katı bir maddenin hareketi gibi, en hızlı şekilde gerçekleşmektedir. Aksi takdirde merkezdeki hız çok fazla ve girdaplar da çok daha tahripkâr olacaktı.

Girdapların başka bir husûsiyeti, genellikle başlangıç ve bitiş noktalarının belirgin olmamasıdır. Meselâ, hortumların bir ucu (en azından bu ucun bir kısmı) yeryüzünde olurken, diğer ucu sürekli belirip kaybolan bir kuyu ağzı gibi yukarılardadır. Yani girdaplar, helezon şeklinde halkalardan oluşmaktadır ve bunların uçlarını tam olarak tespit etmek çok zordur.

Şimdi isterseniz sorumuza dönelim: Canlılar, girdaplardan istifade ederler mi? Evet, zira Allah, tabiatta ve kâinatta lüzumsuz hiçbir şey yaratmamıştır. Her şey O'nu tesbih eder ve kudretine, iradesine ve ilmine işaret eder. Allah (c.c.) girdaplardan ve hava akımlarından canlıların istifade etmeleri için onlara ilhamlarda bulunur. Meselâ, kuş ve böceklerin bir kısmı, uçarken çok fazla enerji harcamamak için bu hava akımlarından yararlanırlar. Bilindiği gibi, ısınan hava yükselir ve helezonik bir güç meydana getirir. Atmaca gibi bazı kuşlar, hafif girdaplar hâlinde yükselen bu sıcak hava akımlarına âdeta binerek döne döne yükselmeyi ve bu akımların daha çok yol ve yeni sürülmüş bir tarla gibi ısıyı fazla yansıtan yerlerde merkezîleştiğini nereden öğrenmişlerdir acaba? Bu tür girdaplardan sadece kuşlar değil, güve gibi böcekler de istifade eder. Hiçbir gayret sarfetmeden "hava akımlarına" binen böcekler, Allah'ın kendilerine verdiği bu imkân ve kolaylıkla aşamayacakları mesafeleri aşarlar.

Daha düşük ve farklı girdapların da faydaları müşahede edilebilir. Bir sıvının yüzeyindeki sıcaklık değişikliği sebebiyle ortaya çıkan yoğunluk farkı, küçük girdapların oluşmasına sebep olur. Deniz yosunlarının güneş ışığını kullanarak yaptığı fotosentez neticesi bulundukları çevreye bazı maddeler salgılayarak suyun yoğunluğunu değiştirirler.

Girdaplardan başka canlılar da istifade eder. Deniz kenarlarındaki sığ sularda yaşayan solucana benzeyen bir canlı ile bir tür larvanın, silindire benzeyen vücutları yardımıyla oluşan spiral şeklindeki akımları kullandıkları ve bu girdapları, besin maddelerini ağızları istikametinde yönelttikleri tespit edilmiştir. Öte yandan derelerin zeminlerinde yaşayan bazı larvaların da sabit bir yere tutunup derenin akışından istifade ederek, gövdelerinin bir ucuyla dipteki organik maddeleri havalandırmakta ve vücudunun husûsî şekliyle oluşan girdaplarla bu maddeleri diğer yani ağız tarafındaki filtrelere yönelterek beslenmektedirler.

Göçmen kuşların "V" şeklinde uçması da, havada oluşan girdaplardan azamî derecede istifade etmek için onlara yapılan İlâhî ilhamın neticesidir. Bu şekilde seyahat eden kuşlar, en az hava direnciyle karşılaşmakta ve en az seviyede enerji sarfetmektedirler.

Son olarak, bazı bitki ve ağaç türlerindeki tozlaşmaya vesile olan girdaplardan da bahsetmekte fayda var. Dişi çam kozalağı ve otsu bitkilerin bir kısmında, kozalak ve çiçek yapılarının havada husûsî aerodinamik akımlar oluşturacak şekilde yaratıldığı tespit edilmiştir. Bu sistem o kadar mükemmel ve o kadar girift yaratılmıştır ki, bahsettiğimiz bitki ve ağaç türlerinin, kendilerine ait çiçek tozları ve tohumcukları celbedecek girdaplar oluşturdukları görülmektedir.

KAYNAKLAR

- Çaldıranlı. S.. "Tozlaşmada Aerodinamik", Sızıntı. Aralık 1987, Sayı: 107, ss. 431-434,

- Vogel, S.,'' life in a Whirl", Dlscover, August 1993, ss. 80-86.