Zayıfın Püskürtücü Müdafaası

Tabiatta canlılar arasındaki girift münasebetler her geçen gün biraz daha insanları hayrete sevk etmektedir. Bunlardan Monarch kelebeği ile ipek otu arasında cereyan eden münasebette "kimyevî ekoloji" nin ehemmiyetine temas edilecektir.

Sonbaharda, milyonlarca Monarch kelebeği, Kanada ve Kuzey Amerika'daki üreme bölgelerini terk edip kışı geçirmek üzere Florida, Teksas, Kalifornia ve Meksika'ya doğru göç etmeye başlar. Kışı burada geçiren ergin Monarch kelebeği, tıpkı göçmen kuşlar gibi baharda tekrar kuzeye doğru uçarlar.

Güneşin ilk ışıkları ile kanat çırpmaya başlayan ergin Monarch kelebeği, çiçeklerden elde ettiği nektar ile beslenirken, daha uzun uçma kabiliyeti olmayan larva ise konak olarak yerleştirildiği Asclepias cinsine ait bitkilerden faydalanır (şekil 1).

Bir "büyüteç" ile bakacak olursak, ipek otu bitkisinin yapraklarının alt yüzünde binlerce sayıda, küçük, açık yeşilimsi renkte ve mermi şeklinde Monarch kelebeği yumurtalarını görebiliriz.

Bir Monarch dişisi dört yüzden fazla yumurta bırakır. İpek otu yaprağına alttan yapışmış gibi duran yumurtalarda larvanın (tırtılın) başı, sıcaklığa bağlı olarak 3-12 gün içerisinde, kabuğun ince uçlu üst kısmında görülür.

İpek otu yaprakları üzerinde 15 gün beslenen tırtıllar bu sırada dört defa kabuk (gömlek) değiştirerek yaklaşık beş santim boyuna erişirler. Bunu takiben derisini beşinci defa değiştirerek pupa haline gelir.

Aradan iki hafta geçtikten sonra ergin hale gelen kelebek eğer erkek ise, temel ihtiyaçları olan su, nektar ve eş aramak için harekete geçer (şekil 2). Ergin kelebek dişi ise, o zaman bîr de ipek otu arayacaktır. Acaba dişi Monarch, eşiyle buluştuktan sonra niçin ipek otu bitkisini arıyor da başka bir bitki istemiyor? Yumurtalarını başka bir yere bıraksa olmaz mı ?

İpek otu kardiak glikozidleri olarak bilinen ve omurgalılar için zehir tesiri yapan bir steroidler kompleksini yapar. Bitkiler umumiyetle bu glikozidlerin karışımlarını yaparlar. Bunun iki misali ise, ovabin ve digitoksindir (şekil 3). İpek otu üzerinde beslenen larva bu zehirleri depo ederek ergin Monarch haline gelir. Kuşlar bu tırtılları yiyecek olurlarsa ölecek derecede kusarlar ve bir daha bu larvalara yaklaşmazlar. Monarch kelebeği yumurtalarını ipek otuna bırakırken ipek otunda kardiak glikozidlerinin bulunduğunu ve bu kardiak glikozidlerinin kendilerini yiyen kuşlara karşı bir müdafaa silahı olduğunu biliyor muydu? Akılsız Monarch, bu ev seçimini akıllıca yaparken, kimya laboratuvarına tahlil mi yaptırıyor yoksa; bir ilmi sonsuz tarafından kendisine ilham mı ediliyor?

Muhammed Ramazanoğlu