Yosunların Çehresindeki Gizli Mesajlar

Bitkiler aleminin mühim bir kısmını teşkil eden yosunlar onbinlerce cins yüzbinlerce nev ihtiva eder. Kısaca yeşil, esmer ve kırmızı yosunlar olmak üzere üç ana gruba ayrılabilirler. Bunlardan agar-agar kırmızı yosunlardan, alginatlarda esmer yosunlardan elde edilirler.

Ülkemizde yosunun çok yakın zamanlara kadar en küçük bir ticari değeri olmadığı ve bu değer (madde) üzerinde halkın hiç bir bilgisi bulunmadığı için yosun kelimesi, pas gibi küf gibi herhangi bir değer ifade etmeyen kelimelerden biri idi.

Alginik asit çıkarılan (esmer) yosunlardan aynı zamanda antibiotikler, amino asitler, peptitler, proteinler, karbonhidratlar, şekerler, alkoller, glikozitler, kretionitler, fikobilinler ve diğer boya maddeleri (pigmentler, enzimler, yağlar, yağsı maddeler, vitaminler, nişasta ve bazı inorganik maddeler) çıkartabilmektedir.

Yosun üzerinde ayrı ayrı yazılar yazılabilir. Biz sözü alginatlara getirelim.

Esmer yosunların hücre duvarından aljinik asit, kalsiyum aljinat ile birlikte atılır.

İLAÇ ENDÜSTRİSİNDE ALGİNATLAR:

Sulu çözeltilerde katı ve sıvı yağların ve mumların süspansion haline getirilmesinde, ilaç hazırlanmasında, film teşkil etmede, tabletlerin, pillilerin, pastillerin yapılmasında taşıyıcı ve birleştirici ajan olarak tabletlerin kolay erimesinin sağlanmasında, merhem hazırlanmasında, baz meteryal olarak kan durdurucu materyallerin hazırlanmasında, yaraların örtülmesinde kullanılır.

Yine aynı maksat için midede bir doyma hissi meydana getirdiğinden ve salgı meydana getirici özelliği olduğundan diyet yiyeceklerin hazırlanmasında hatta plazma hazırlanmasında kullanılır. Kalsiyum aljinat kapsüllerin yapılmasında, Amonyum aljinat organizmaların süzülmesinde kullanılan yünümsü bir filtre imalatında kullanıldığı gibi, laksatif olarak da kullanıldığı bilinir.

Deterjan, sabun ve kozmetik hazırlanmasında; kıvam ayarlayıcı olarak işe yararlar. Kalınlaştırıcı ve dağıtıcı olarak kremlerde, losyonlarda, diş macunlarında, kompakt pudralarda, banyo müstahzarlarında, saç kozmetiklerinde, saç fiksatiflerinde ve şampuanlarda kullanılır. Aljinat, kozmetik sanayiinde kullanılan nişasta, dextrin, pektin, gliserin, metil, selüloz gibi maddelerle çok iyi uyum gösterir. Deterjan ve sabun endüstrisinde köpük stabilitörü olarak, su sertliğini giderici olarak ve traş kremlerinde kullanılır. Kozmetiklerdeki mühim tesirlerinden biri de deri üzerinde emilen komponontlerden sonra koruyucu bir film oluşturmasıdır.

BESİN ENDÜSTRİSİNDE ALGİNATLAR:

Çok saflaştırılmış kaliteli alginatların kullanıldığı bu sektörde, bu maksat için bir çok gıda yönetmelikleri hazırlanmıştır. Bu yönetmeliklerden bazılarında 70 kadar cins aljinatın özellikleri tarif edilmiştir. Şekerlerin parlatılmasında, yumurtalı ve meyveli kremaların hazırlanmasında, taklit meyvelerin yapılmasında ve pasta kremlerin hazırlanmasında, marmelat ve reçellerin jelatinlenmesinde, süt ve sütlü mamüllerin krem haline getirilmesinde, süte karıştırılarak karışımların yapılmasında, soğukta hazırlanan puding ve çukulatanın hazırlanmasında kullanılır. Ayrıca yumuşak peynir, eritme peyniri ve krem peynirin hazırlanmasında kullanılır. Her çeşit süt mamulüne kıvam vermekte sütlü karışımların stabilizasyonunda, sütlü yiyeceklere C vitamini ilavesinde vitamin stabilitörü olarak işe yarar. Her türlü süs halindeki soslara, jelleş-tirilecek yiyeceklere girer. 30 seneden beri Amerika'da elde edilen aljinatların %50'si dondurma imalatında kullanılır. Aljinatın mühim hususiyetlerinden biri de dondurulacak maddelerde büyük buz kristallerinin meydana gelmesini önlemektir. Dondurmaya ilave edildiğinde, dondurma kıvamını arttırmakta, üniform bir kıvam vermekte, dondurmayı dövülebilecek bir hale getirmekte düzgün erimesini sağlamakta ve kokulandırılmasını kolaylaştırmaktadır. Çorbalara, mayonezlere, hardallara kıvam verici olarak kullanılmaktadır. Margarin endüstrisinde aljinat filmleri ile daha uzun bir dayanma süresi elde edilebilir. Etlerin, balıkların, kümes hayvanlarının ve meyvelerin derin dondurulması sırasında kullanılma alanı bulunmaktadır.

DİĞER ENDÜSTRİ DALLARINDA ALJİNATLAR:

Endüstride: yapışkan sanayinde, briket imalinde, yapı malzemesi endüstrisinde, seramik ve çin işi porselen imalatında, elektrod imalinde, çini endüstrisinde, patlalayıcı endüstrisinde, filtre, absorbsion imalinde, köpük sünger imalinde, suyu tatlılaştırmada, yangın söndürücü maddelerin imalinde, deri endüstrisinde, yağlayıcıların, madeni yağların ve boyaların imalinde, kâğıt ve karbon, kurşun ve renkli kalem imalatında, fare ve böcek öldürücülerde, parlatmada, kauçuk, tekstil, basma ve tahta endüstrisinde kullanılır.

Boya endüstrisine gelince, özellikle su ile kullanılan boyaların hazırlanmasında film teşkil etme, yapıştırma, emülsüyon meydana getirme, boya pigmentlerini koruma ve akıcılık karekterini ayarlıyabilme bakımından aljinatlar boyacılıkta çok kıymetli bir ham madde olmakla kalmamakta, boyacılıkta kullanılan kazain, jelatin, soya fasulyesi, mum litopon, kaolen, titanyum dioksit gibi maddelerle birlikte rahatlıkla kullanılabilmektedir. Ancak asit maddelerle geçimsizdir. İnşaat malzemeleri, katran ve asvalt emülsiyonlarının kalınlaştırılmasında, yolların, uçak pistlerinin kaplanmasında, yapıştırmayı arttırıcı ve çatlak teşekkülünü önleyici olarak kullanılır. Sodyum aljinat ilaveleri, inşaatlarda kullanılan çimento, alçı ve harcın plastikliğini arttırmakta işe yarar. Ayrıca sun'i tahta yapımında, duvar kağıdı yapıştırılmasında, ısı ve ses izolasyonunda, emniyet camı imalinde camcı macunu olarak kullanılır.

Aljinatlar söndürücü köpüklerin yapılmasında uçak yangınlarının ve orman yangınlarının söndürülmesinde kullanılan amonyum fosfat ile birlikte başarılı olarak tatbik edilmiştir. Ayrıca kumaşların yanmaz hale getirilmesinde de işe yarar.

Aktif karbon imalatında, sitim kazanlarındaki kazan taşlarının önlenmesinde, suda erimeyen metal tuzları, kendinden renkli sun'i pamuk ve yün imalinde, döküm çalışmalarında, kalıp imalinde, deri endüstrisinde, fotoğrafçılıkta, hassas satıhların imalinde, yumuşak maddelerin cilalanmasında, lüks fitillerinin yapılmasında, elektronik sanayinde, bastı deri imalatında kullanılır.

Görülmektedir ki sadece kullanım yerlerini saymak bile baş döndürücü bir tablo halini almaktadır. Esmer yosunlar bakımından dünyanın en zengin yatakları Atlas Okyanusu üzerinde bulunan Sargassum Sea'dır. Atlantiğin bu kısmında yosunlar o kadar büyük kitleler teşkil ederler ki, bu yosun adalarına bütün atlaslarda işaret edilmiştir. Ancak Yüce Yaratıcı kadrini bilmediğimiz bu kıymetten de ülkemizi yoksun bırakmamıştır. Esmer yosunların iyi yetiştiği denizlerden biri değil dördü ülkemizi üç yandan çevirmiş bulunmaktadır. Yüce Yaratıcı'nın verdiği nice nimetler gibi bunlarda uyanmamızı bekleyip durmaktadır.

Necmi GÖKAY