Tarihte Diş Hijyeni

Dr. Polat Has

Yüce Rehberimizin diş hijyeninde açtığı çığırı ecdadımız da takibetmiş ve bu alanda çeşitli yenilikler getirmişlerdir. Kindi'nin diş parlatmada verdiği reçete içinde mürekkep balığı tozu bulunmaktadır. (1) Bugün de mürekkep balığı tozunu diş tozlarının bileşiminde görüyoruz (2). Diş hijyeni alanında Razi'nin de fikir yürüttüğünü görüyoruz. Razi: "Dişler ilkbahar ve yaz aylarında daha hızlı ve çabuk çıkarlar. Kış mevsiminde bunun tersi olur" demektedir (3). Şimdi buradaki ince noktayı ele alalım. D vitamini kemik ve diş oluşumu üzerinde müsbet tesiri olan bir vitamindir. Güneş ışınlan da derimizde D vitamini oluşmasında önemli bir vasıtadır. Güneş ışınlarının ilkbahar ve yaz aylarında fazla, kış aylarında ise daha az tesirli olması sebebiyle raşitizmin kış aylarında daha fazla olduğunu bilmekteyiz.(4) Bir diğer ifadeyle, kış aylarında güneş ışınlarının az olması sebebiyle diş oluşumuna menfi yönde tesir edecektir. Bu durumda Razi'nin D vitamininin diş üzerindeki tesiriyle alakalı ilk nüve bilgiyi verdiğini söyleyebiliriz.Diş hijyeni alanında çok önemli bir sima da İbn-i Sina'dır. Kanun adlı eserinin tercümesinde diş hastalıkları ile ilgili bilgiler yer almaktadır. Birinci fasılda mine renkleşmesi ve diş kiri (Plak) anlatılır. İkinci fasılda diş sağlığını korumak için sekiz öğüt verilmiştir. Bunlar: a) Fena yiyeceklerden sakınmak, b) Normal kusmak, c) Tatlı ve yapışkan gıdalardan kaçınmak, d) Katı şeyler kesmemek, e) Zarar verici şeylerden kaçınmak, f) Şiddetli soğuk ve sıcak gıdalardan kaçınmak, g) Dişleri fırçalamak, h) Misvak kullanmak, olarak sıralanmıştır (5-6). İbni Sina misvak'ın mutedil kullanıldığında faydalarını şöyle özetliyor: 1) Dişleri parlatır, 2)Dişleri kuvvetlendirir, 3) Dişetini kuvvetlendirir, 4) Diş çürüğüne mani olur, 5) Ağız kokusunu iyi eder. İbni Sina diş renginin değişmesini anlatırken "Bu durum iki türlü meydana gelir: 1) Karışık gıdaların diş üzerinde birikmesi neticesinde diş sararır ve çoğu zamanda diş dipleri taşlaşır. 2) Çürütücü maddeler diş cevherine nüfuz ederek dişin rengini değiştirir. Alınacak tedbir: Diş diplerini temizlemek ve parlatmaktır. (Detartraj) Bu ameliye, deniz köpüğü, tuzlu su kullanılarak ve kemikten yapılmış bir aletin ucu İle kazımak suretiyle yapılır.(7) Deniz köpüğü bugün de aynı gâye İle kullanılmaktadır. (2)

Ebu Kasım Zehravi'yi de diş hijyeni alanında görüyoruz. Bu bilim adamı diş taşlarının alınması üzerinde durmuştur.(8) Verdiği misallerde yeralan mürekkep balığı kemiği —Ossa sepiae— ve deniz köpüğü'nün bugünkü diş tozlarının terkibine girmesi ve dentifrizlerde kullanılması diş hekimliği açısından oldukça enteresandır (1)

Diş çürüğüne sebep olan faktörleri bir diğer ifadeyle mikrop kavramını da mikroskoptan asırlarca önce görüyoruz. 1566 senesinde yazılan ve Türbedar Şeyh Kemâlettin Efendiye İthaf edilen, yazarı bilinmeyen bir el yazma eserde "Dişi çürümeye başlayan çocuklarda, bu çürükleri dişlere musallat olan ve gözle görülmeyen çok ufacık kurtlar yapar" denmektedir (9). Diş çürüğünde mikrop anlayışını Hacı Paşa'da da görüyoruz (10).

Yurdumuzda; diş bakımı XIV.yüzyıldan İtibaren Türkçe olarak yazılan orijinal veya tercüme tıp yazmalarında yer almıştır. Bu arada Hacı Paşa'nın eserlerini, İbn Şerifin Yadigâr'ını, Hekimbaşı Salih Efendi'nin Gayet-el İtkan'ını, Derviş Nidaİ'nin Menâfi el-Nas'ını, Sabuncuoğlu'nun Cerrahi'ye adlı eserini belirtebiliriz.(11) Diş hijyeninde önemli bir sima da Musa bin Hamun'dur. Musa bin Hamun dişlerin misvakla temizlenmesini, gülsuyu ile gargara yapılmasını tavsiye etmektedir.(12) Diş diplerini ağartma, diş karalığına karşı (dişler üzerinde eklentiler olabilir) bugün kullanılan deniz köpüğünü Hekim Bereket'İn Hülasa isimli eserinde ve Hacı Paşa'nın Müntehab'ında da görmekteyiz. (10)

Diş hijyeni ve misvak'a halk arasında o kadar önem verilmiştir ki, bu hususla ilgili bilgilere halk edebiyatında, meselâ şair Şaip'in şiirlerinde sıkça rastlamak mümkündür. Misâl olarak birkaç mısra alalım: "Dişlerini misvakla temizliyen bir insan, halkın iğrenç işlerini saymaktan bir türlü ağzını temizlemedi" "Halkın dedikodusundan ağzını temiz tutmıyanın misvaki de cehennem kapısının anahtarı gibidir." / "Misvakla dişlerini temizlediğin gibi insanların gıybetinden de ağzını öyle temiz tut" / "Sözü latif ve yumuşak yapmak için sana diş gibi bir değirmen vermiş olduğunu bil"(l3)

Yukarıdaki cümlelerden anlaşıldığı üzere ecdadımızın diş hijyenine diğer temizlik alanlarında olduğu gibi itina gösterdiğini müşahede ediyoruz.

LİTERATÜR:

1) öncel, ö: Yüzyıllara göre diş hekimliği reçete örnekleri, I. Uluslararası Türk—İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Kongresi. İTÜ. 14—18 Eylül 1981, s: 163 , 167.

2) Baytop, T: Farmakognozi, Dilek Matb. İst. 1983. 2/316.

3) Yurdakök, M: İslamda Çocuk Hekimliği, Öztürk matb. Ankara 1984, s.133.

4) Forfar, J., Arneil, G: Textbook of Paediatrics. Churchill Livinstone Edinburg, 1984, 2/1298.

5) Uzel, İ: İbn Sina'nın Kanun eserinin Türkçe çevirisindeki diş hekimliği bilgileri. Ankara Tıp Bülteni, Suppl. 1:74, 1983.

6) Uzel, İ: El Kanun fit'tıb ile Şerh el—Mucez eserlerinin diş hekimliği açısından karşılaştırılması. Uluslararası İbni Sina Sempozyumu, Başbakanlık basımevi. Ankara 1984, s. 450.

7) Erkiletlioğlu, H: İbn Sina'nın Al—Kanun fi'l tıbb isimli eserindeki diş hekimliği bilgileri, İbn Sina. Erc. ün matb. Kayseri, 1984 s: 176, 177.

8) Çaldıranlı, S: Ebul Kasım Zehravi, Sızıntı, 6: 71, 1984.

9) Tuncer, H: Çocuk hastalıkları konusunda eski bir kaynak. II. Milletlerarası Türk Folklor Kongresi Bildirileri. Ankara, 1982, IV/538.

10) Uzel, İ: İlk Türkçe Tıp Yazmalarının Ağız ve Diş Hastalıkları Yönünden İncelenmesi. Doktora tezi. İst. 1979, s.96-112.

11) Şehsuvaroğlu, B. N: Demirhan. A., Güreşsever, G: Türk Tıp Tarihi. Bursa, 1984, s: 190.

12) Terzioğlu, A: Musa bin Hamun'un Diş Tababetine Dair Türkçe eseri. Bifaskop, 5:19, 1981.

13) Ünver, S: Diş ve Hastalıkları Folkloru Üzerine. Kader Basımevi, İstanbul, 1948, S: 10.